ارزيابى كامل از وقايع كنفرانس سران عرب در دمشق نياز بمدت زمان زيادى دارد.

پیش از این مقرر شده بود كه ايالات متحده، مصر، عربستان، اردن و دولت لبنان حملات رسانه‌اى و ديپلماتيک خود را متوجه سوريه نموده و پیش از برگزارى كنفرانس دمشق اين اقدام را شكست خورده معرفى كنند. اين‌ کشورها بر اين باور بودند كه سوريه نمى‌تواند تعداد شركت‌كنندگان در كنفرانس را به حد معقول برساند. به اعتقاد اين گروه، سوريه مجبور خواهد شد تا پرونده لبنان را در كنفرانس مطرح كند كه خودبخود نتايج كنفرانس دمشق را به باد مى‌داد.

ايالات متحده و همپيمانان عربى آن در پس حملات رسانه‌اى و ديپلماتيک خود، سناريوى جنگى را تهيه ديده بودند كه ابتدا عليه سوريه و سپس ايران و در پی آن، اپوزيسيون و مقاومت لبنان و فلسطين را هدف قرار مى‌داد. آن‌ها اين موضوع را در نظر گرفته بودند كه شركت‌کنندگان در کنفرانس بدليل فشارهاى زياد، كنترل خود را از دست داده و با اتخاذ مواضع تند، هرآنچه را كه جبهه آمريكايى در منطقه براى بسيج افكارعمومى كشورهاى منطقه عليه سوريه نياز دارد در اختيارشان قرار دهند.

نياز آن‌ها به تحريک افكارعمومى بر ضد سوريه به اندازه‌ای بود كه حتى به سخنان «عمار حورى» و «وليد جنبلاط» نيز نياز نداشت. آن‌ها تلاش كردند تا با فرضيات ذهنى اشتباه توهم پيروزى‌ را براى خود به ارمغان آورند.

پیش از اين برخی سران عرب و آمريكا سعى داشتند كنفرانس را به فروپاشى كشانده يا حداقل مدتى آنرا به تاخير اندازند. مصر و عربستان در اين زمينه تلاش‌های بى‌وقفه‌اى داشتند. «حسنى مبارک» رييس‌جمهور مصر با سفر به كشورهاى عرب بطور آشکار از آن‌ها خواست تا كنفرانس دمشق را تحريم كنند. «حسنى مبارک» حتى به يكى از سران كشورهاى حاشيه خليج(فارس) گفته بود كه در ديدار با «بشار اسد» تلاش كرده تا وى را به تاخير چند هفته‌ای در برگزاری كنفرانس دمشق و تا حل بحران لبنان قانع سازد که با پاسخ منفی «بشار اسد» مواجه شده است.

«بشار اسد» در پاسخ به درخواست دبيركل اتحاديه عرب نيز گفته بود:«مبارک از حضور در كنفرانس طفره رفته و مواضعى اتخاذ كرده است كه با جايگاه مصر در جهان عرب همخوانى ندارد. حتى بجاى آنکه عربستان را به حضور در کنفرانس ترغیب نماید به موافقت با دیدگاه آن‌ها پرداخته است که زمينه موافقت با پيشنهاد تاخير در برگزارى كنفرانس را از ميان مى‌برد».

«بشار اسد» همچنین گفته بود:«به برگزاری كنفرانس دمشق در موعد مقرر و حتى در صورت حضور برخى كشورهاى عرب در سطح سفير اصرار دارم».

مشخص نشد كه پاسخ «عمرو موسى» به این اظهارات چه بود. ولى آنچه مسلم است دبيركل اتحاديه عرب حامل پيام سنگينى بود. «بشار اسد» به «عمرو موسی» تاکید کرد كه اصرار وى در برگزاری اجلاس را به اطلاع «حسنى مبارک» رييس‌جمهور مصر برساند.

«بشار اسد» گزارش دقيقى از سفر مقامات مصر و عربستان براى قانع ساختن كشورهاى عرب در تحريم كنفرانس دمشق داشت. بويژه آنکه ديدارهايى نيز با «امير مقرن» وزير اطلاعات عربستان صورت گرفته بود و البته بايد پيام ايالات متحده به كشورهاى تحريم كننده را نيز به سفرها و ديدارهاى آن‌ها اضافه کرد.

برغم همه اين تلاش‌ها، «ملک عبدالله دوم» پادشاه اردن، پیش از آنکه خود شخصا عذرخواهى كند، نمايندگانی براى توجيه تصميم اردن بر مشاركت در اجلاس دمشق اعزام كرد. ولى آنچه برخلاف وعده‌هاى وى رخ داد، حضور هيات آن کشور در سطحى پایین بود. تا آنجا که يكى از ديپلمات‌هاى مغرب عربى گفت:«گویی اردن در كنفرانس دمشق حضور نداشت».

«محمود عباس» رییس تشکیلات خودگردان فلسطین نیز با فشارهاى گوناگونی روبرو بود. نگرانی عباس از طرح بيانيه صنعا در كنفرانس دمشق بود.

بیانیه صنعا، جنبش حماس را برسمیت شناخته و منجر به از میان رفتن تلاش‌های «محمود عباس» در طرد حماس و بویژه پس از حوادث غزه مى‌شد. «نبيل ابو ردينه» مشاور ابومازن فشارهاى فراوانى كه متوجه «محمود عباس» بود را اينگونه بيان كرد.

«برخى سران كشورهاى عرب با اعزام هيات‌های دیپلماتیک و ارسال پیام‌های مختلف از محمود عباس خواسته بودند تا از حضور در كنفرانس دمشق خوددارى كند. حتى برخى همپيمانان تشكيلات خودگردان نیز از وى خواستند تا به سوريه نرود. ولى عباس با همه اين پیام‌ها مخالفت كرد و گفت كه فلسطين نمى‌تواند در كنفرانس دمشق حاضر نشود».

«محمود عباس» روابط ويژه‌اى با سوريه داشت چون پس از ترک «صفد» در سال 1948 با خانواده خود به سوريه رفت و خاطرات زيادى از آن دوران داشت كه نمى‌توانست با ناديده گرفتن آن در كنفرانس حضور نيابد».

موضع رييس‌جمهور يمن كه يكى از سطوح عالى حاضر در كنفرانس دمشق و مطرح كننده بيانيه «صنعا» در تداوم تلاش‌ها براى برقرارى آشتى ميان فلسطينى‌ها و پایان دادن به اختلافات «خالد مشعل» و «محمود عباس» بود نیز جالب بود. نبايد نقش رييس‌جمهور يمن در بهبود مناسبات جهان عرب را فراموش كرد.

دمشق ولى برغم اين تلاش‌ها، واکنشی نسبت به حضور نيافتن رييس‌جمهور يمن نشان نداد. واکنش دمشق نسبت به حاضر نشدن رییس‌جمهور یمن در کنفرانس دمشق می‌توانست روابط میان کشورهای عرب را وخيم‌تر سازد.

سوريه در طول برگزارى كنفرانس تلاش داشت تا جلسات را بنحوى اداره كند كه منجر به انفجار شرايط و تعطيلى كنفرانس نشود. عربستان اميد داشت تا سخنرانى‌هاى تند حاضرين فرصت تعطيلى را فراهم سازد. وزير خارجه عربستان نيز مصاحبه مطبوعاتى خود را همزمان با مراسم افتتاحيه نشست برگزار کرد تا زمينه‌ساز این اقدام باشد.

ديپلمات‌هاى عرب مى‌دانستند كه «بشار اسد» تصميم دارد سخنرانى خود را آرام و بدون تنش انجام دهد. ولى هيات‌ها و سران عرب بهنگام سخنرانى «معمر قذافى» رهبر ليبى، دستان خود را روى قلبشان گذاشتند. مخالفان آمريكا مايل بودند تا قذافى سخنان تندى با هدف آشکار ساختن توطئه‌ها ابراز كند. اين احتمال وجود داشت كه سخنرانى «معمر قذافی» فرصت ايده‌آل فروپاشی کنفرانس را در اختیار برخی سران عرب قرار دهد. بهمين خاطر «وليد معلم» وزير خارجه سوريه از وى خواست تا جانب احتياط را رعايت كند. رهبر ليبى نيز در پاسخ گفت:«اگر بخواهيد سخن نمى‌گویم» ولی پاسخ «وليد معلم» اين بود:«خيلى‌ها خواستار شنيدن سخنان شما هستند ولى نبايد بهانه‌ای در اختیار برخی کشورها قرار داد».